Başarısızlık Şeması Nedir?
Başarısızlık şeması, kişinin kendisini sürekli olarak başarıları ya da başarısızlıkları üzerinden değerlendirdiği, kendini sürekli olarak başkalarıyla kıyasladığı, yetersiz hissettiği köklü bir düşünce inancıdır.
Bu şemaya sahip bireylerin düşünceleri “Ben başaramam.”,”Yeterince iyi değilim.”, “Herkes benden daha iyi” gibi olabilir ve bu düşüncelerin sonucu işlevsiz başa çıkma stillerinden kaç-savaş-don tepkisi geliştirebilirler.
Donma tepkisi: İşleri öylesine yapmak, özenmemek
Kaçma tepkisi: Verilen görevleri erteleme, işten kaçmak
Savaşma tepkisi: Başarıya aşırı önem veriyormuş gibi görünmek
Başarısızlık Şemasının Belirtileri
“Ben yetersizim.”, “Ben aptalım.”, “herkes benden daha iyi”, “Hiçbir zaman başarılı olamayacağım.”, “Hep böyle kalacağım.”, “En iyisi olmak zorundayım.” gibi düşünceler kişinin zihninde yer edinebilir. Ve bu da kıskançlık, yetersizlik, utanç hatta bazen kibir gibi duygulara yol açabilir.
Sürekli olarak işleri gönülsüzce yapma, potansiyeliniz olan bir işten “Nasılsa başarısız olacağım.” diyerek kaçma veya başarıya takıntı derecesinde bağlı olma biçiminde kendini gösterebilir.
Başarısızlık Şeması Nasıl Gelişir?
Çocukluk Dönemi ve Bakım Verenlerin Rolü: Çocukluk dönemi şemaların gelişmesinde önemli rol oynar. Çünkü bu dünyaya geldiğinde hiçbir şey bilmeyen çocuk dünyayı algıları ile öğrenmeye çalışırken maruz kaldığı sesler, düşünceler, muameleler çocuğun kendilik algısının oluştuğu esnada refarans aldığı faktörler olabilir. Mesela bir ailede çocuk sürekli başarılı olma konusunda öğüt alıyorsa, derslerinde zayıflar olduğunda yetersiz hissettiriliyorsa ya da başkalarının çocukları ile kıyaslanıyorsa hayata da başarı penceresinden bakması kaçınılmaz olur.
Okul Ortamı: Tıpkı ailede olduğu gibi çocuğun ikinci evi olan okulda öğretmenlerinin rolü büyüktür. Çünkü; öğretmen, çocuk için bir otorite figürüdür ve onun daha başarılı öğrencileri kayırması çocuk için kötü bir durumdur ve yetersizlik hissedebilir. Ya da tam tersi başarılı olduğu için seviliyorsa bu çocuk için ikinci bir kazanım olacağından başarılı olmak ile sevilmek arasında sağlıksız bir bağ kurabilir.
Kültürel ve toplumsal faktörler: Özellikle ataerkil toplum yapısında kadının evde oturduğu erkeğin çalışması ve başarılı olamsı gerektiği inancı pekiştirildiği için erkekler başarısızlık şemasına sahip olabilir. Ancak günümüzde değişsen dengeler ile kadınlar da iş hayatındadır ve çalışma hayatında var olmaya çalışan kadın kendisini başarısızlık şeması ile boğuşurken bulabilir. Bu konu ile ilgili cam tavan sendromunu örnek verebiliriz. Cam tavan sendromu kadınları iş hayatında ne kadar başarılı da olsalar erkek iş arkadaşları kadar yükselememesi durumudur. Belki de bu etkenler kadınlardaki başarısızlık şemasını pekiştiren kültürel faktörlerden biridir. Bunun gibi cinsiyet rollerinin yanı sıra pek çok kültürel etken başarısızlık şemasının gelişmesine neden olur.
Başarısızlık Şeması Hayatınızı Nasıl Etkiler?
- Şemalar sadece insanlarla ilişkimizi değil pek çok şey hakkında karar verirken kendini gösterebilirler. Örneğin başarısızlık şeması ile kaçarak başa çıkan biri rekabetin az olduğu, daha bireysel çalışacağı meslekler seçebilirken, bu şemayla savaş biri daha rekabetçi meslekler seçebilir. Hatta bazen insanlar kendilerini sevmedikleri bir işi yaparken bulabilir ama yine de devam edebilirler.
- Başarısızlık şemasın sahip kişi her şeyi başarı penceresinden yorumladığı için en ufak bir eleştiriyi başarısızlık olarak algılayıp alınganlık gösterebilir, küsebilir, kavga edebilir ya da içine atarak o kişiden soğuyabilir.
Başarısızlık Şeması ile Sağlık Başa Çıkma Önerileri
- Şemayı fark etmek ve işlevsiz başa çıkma döngülerine ne zaman girdiğinizi gözlemlemek, tetikleyicilerinizi fark edip mantıklı çerçeveden durumu ele almak başarısızlık şeması ile başa çıkmanıza yardımcı olacak önemli bir faktördür.
- “Ben başaramam”,”Herkes benden daha iyi” gibi olumsuz ve irrasyonel düşünce kalıplarını fark ederek alternatif ve rasyonel düşünceleri hayatınıza dahil etmek ve bu konuda ısrarcı olmak
- Bazen durumu fark etmek yeterli olmayabilir. Bu nedenle uzman bir psikolog ile var olan problemin çözümü için çalışmak faydalı olacaktır.
- Başarı kavramının sizin için ne ifade ettiğini anlamak ve bu değer ile kendi ideallerinizi, potansiyelinizi, zaaflarınızı uyumlamak önemlidir. Bunun için önereceğim egzersiz şu olabilir: Bir kağıda hem başarısızlıklarınızı hem de başarılarınızı yazmak ve bunları bütünleştiren alternatif cümleler yazmak. (Mesela işleri vaktinde yetiştirme konusunda başarısız olma durumunu şu şekilde birleştirebilirsiniz: “evet işleri yetiştirmede diğerleri kadar hızlı olamayabilirim ve bu benim için …… ifade etmektedir. Ancak işleri kendi hızımda yetiştirebilirim ve bu beni diğerlerinden sadece bu konuda farklı kılsa da tamamen başarısız yapmaz. Ayrıca bu konudaki kaygımın kaynağı …… çocukluk anısı olabilir. Ama gerçekçi baktığım zaman her işi hızlı bir şekilde yetiştirmemek beni başarısız biri yapmaz. Bunu görebiliyorum.”)
- Bir egzersiz daha: Bir kağıda birkaç basamaklı bir merdiven çizin ve basamağın en sonuna hedefinizi ve diğer basamaklara bu hedefinize ulaşmanızı sağlayacak stratejileri küçükten büyüğe yazın ve öncelikle hedefinizin potansiyeliniz ve şartlarınızla ne kadar uyumlu olduğuna bakıp önce en kolay stratejiyi uygulamaya başlayın. Burada potansiyelden kasıta örnek şudur ki örneğin hiç astronomi eğitiminiz olmadan 5 ay içinde Nasa’da astronot olarak göreve başlayacağım demek… Bu hedef hem gerçekçi değil hem de ulaşılması çok güç olduğu için psikolojik açıdan yıpratıcı olabilir.
Unutmayın ki başarı herkes için farklı bir anlam barındırır. Ama önemli olan şudur ki hiçbir başarı hayatı ertelemekten önemli değildir. Eğer ki başarısızlık şemanız olduğunu ve sizi yıprattığını, gerçek isteklerinizden alıkoyduğunu hissediyorsanız kendiniz için terapi almaktan çekinmeyin.
İlkay Dingeç
Uzman Klinik Psikolog ve Aile Danışmanı
